YELBIE MEƐROŊ/MƆFOLOƓYI

YELZURI MINE ANE A PARεε/MUNO


 Yelbie meεroŋ/ Mcfologyi – Morphology
 Yelbipeelaa – Morpheme
 Yelbinyc-eε/Voonebinyc-eε – Morph
 Yelbipeelyitaa/Yelbipeelarekotaa – Allomorph
 Yelbiri – Word
 Marre/Yelbimarre – Affixes
 Yelbie meεbo sobie – Word formation processes
 Yelbipeel sommenne – Free morphemes
 Yelbipeel yieni/yieme – Bound morphemes
 Merεkyilluu marre – Inflectional Affixes
 Gaŋgyere kyilluu marre – Derivational Affixes
 Niŋe/Nimitccre marrre – Prefixes
 Puori marre – Suffixes
 Kpεfuruu – Infixes
 Yelbie taa kparebo/Yelbikparre- Compounding
 Yelbikurri/ Yelbie kuribu – coinage/ coining
 Kyεpocmo – Clipping/Shortening
 Voonebipiili yelbimε – Acronyms
 Bolc ne nyaga/Yelbie dcclantaa – Blending
 Potulmo yelbie meεbo – Backformation

 Yelbipεŋne – Borrowing
 Yelbie gaŋgyere – Word classes
 Yelbie gaŋgye-bεrε – Major word classes
 Yelbie gaŋgyebilii – Minor word classes
 Yuori yelbie nimitccre marre – Nominal prefixes
 Yuori yelbie puori marre – Nominal suffixes
 Eroŋ yelbie nimitccre marre – Verbal prefixes
 Eroŋ yelbie puori marre – Verbal suffixes

Yelbie meεroŋ/ Mcfologyi – (Morphology)
Yelbie meεroŋ e la a zannoo dabiri na poc yelbipurmii bee voonebipurmii zaa naŋ maŋ taa tεgε.
O e la a kckcre zannoo bcgere na naŋ wullo yelbie sεge ka a toribu begere. O e la a zannoo
bcgere na naŋ wullo yelbie sεgebo sobie.

Yelbipeelaa – (Morpheme)
Yelbipeelaa la yelbigboli naŋ koŋ la baŋ kya eŋ ziiri ayi bee a gaŋe lε kyε naŋ taa pare bee tεgε.
Aseŋ; bie, kogi, gane.

Yelbipeelε parεε e la ayi;

 Yelbipeel sommeŋa (free morpheme)
 Yelbipeel yieme (bound morpheme)

Yelbipeel sommeŋa e la yelbigboli. O e la yelbiri naŋ koŋ la baŋ kya eŋ ziiri ayi bee a gaŋe lε
kyε naŋ taa pare bee tεgε. Aseŋ; baa, saa, lcc, doc ane a taaba

Yelbipeel yieme e la maraa naŋ maŋ mare yelbiri eŋε. Yelbipeel yieme e la yelbie na naŋ koŋ
baŋ are a yoŋ kyε taa tεgε bee pare. Aseŋ; -re, -ŋ, -ri, -ε. A yelbie ama kaŋazaa ba taa pare. Lεnso
ka ba bocla a yelbipeel yieme bonso a koŋ baŋ are a taa tεgε ka a ba dεle bone.

MARRE (Afixation) waa la yelbipeele yieme naŋ maŋ mare yelbipare/yelbipeele sommeŋaŋ ka
a yelbiri leε yelbipaalaa. Yelbipeele yieme/marre parɛɛ mine la ama:
 Niŋe maraa (prefix)
 Kpɛfuraa (infix)
 Puori maraa (suffix)

Niŋe maraa la maraa na naŋ maŋ wa kyɛ ko a yelbipeele sommeŋa. A seŋ bi+bile—bibile, be
+bie— bebie, di+kpoŋ —- dikpoŋ ane a taaba

Kpɛfuraa e la maraa na naŋ maŋ kpε kyage yelbipeelaa sogaŋ. O maŋ kpɛ be la a yelbipeelaa
sensoga a naŋ so k aba bocla o kpεfuraa. A seŋ bie+faa —- bibilfaa. Meŋ bɔ a mine poɔ.

Puori maraa e la maraa na naŋ maŋ wa mare a yelbipeele sommeŋa baaraaŋ. A seŋ
zo+ro — zoro, di+re —– dire, ; laa+re→laare, baa+re→baare, teebo+ε→tebε, bere+ε→berε,
wa+na → waana →wa+ε→waε, gaa+ε →gaaε

Yelbipeele yieme tona la tomparɛɛ ayi. Ana la apuliŋ kyε:

Gaŋgyere Kyilluu yelbipeelaa (derivational affixes) maŋ vɛŋeŋ bee iri la a yelbiri te eŋe yelbie gaŋye yuo poɔ. O maŋ vɛŋ la ka a yelbiri leɛ yelbiyuo bee a leɛ yelbipaalaa a kɔkɔreŋ. Aseŋ;

zeɛloŋ, te de la –loŋ poɔ zeɛ poc a leɛre a yelbiri a yi bigiruu poɔ te eŋe yuori yelbie poɔ.


Merε kyilluu/pegebo yelbipeelaa (inflectional affixes) maŋ pege/wuli la eroŋ ane yuori yelbie
kyɛ ba kyilli a yelbiri pare bee o gaŋgye. A seŋ ka neɛŋ de ‘–ba’ a mare ‘pɔge’ puoriŋ, o na leɛ la
pɔgeba. A ‘Pɔgeba’ wullo la yageroŋ (plurality) kyɛ a yelbiri gaŋgye ba kyilli togitogi. Ka neɛŋ
la de ‘-ɛ’ a poɔ ‘wa’ poc, o na leɛ la waɛ . A yelbiri gaŋgye ba leɛre, a wagere yoŋ la leɛre eŋ
dawagereŋ.

Published by Muhaideen Faiz Brichini

This is a Media outlet based in Wa, the capital of Upper West Region. Our aim is to project the region's sports and other related relevant issues to the rest of the world.

Leave a comment

Design a site like this with WordPress.com
Get started